JAWS Temel Kullanım Rehberi
JAWS (Job Access With Speech), görme kaybı yaşayan kullanıcılar için geliştirilmiş en yaygın ekran okuma yazılımlarından biri olarak uzun yıllardır tercih ediliyor. Bu program, bilgisayar ekranındaki metinleri, menüleri, düğmeleri ve diğer unsurları sesli olarak okurken, Braille ekranlarla da uyumlu çalışıyor. Özellikle Türkiye’de birçok görme engelli öğrenci ve profesyonel, günlük bilgisayar kullanımında JAWS’ı temel araç olarak görüyor. Program yüklendiğinde, Windows ortamını erişilebilir hale getirerek yazı yazma, internette gezinme, belge düzenleme gibi işleri bağımsız biçimde yapmayı mümkün kılıyor.
Bu rehber, JAWS’ı yeni başlayanlar için adım adım ele alıyor. Temel komutları öğrenmek, programı daha rahat kullanmanın ilk adımı oluyor. Herkesin öğrenme hızı farklı olsa da, düzenli pratikle bu kısayollara alışmak genellikle birkaç hafta sürüyor. JAWS’ın 2026 sürümünde bazı iyileştirmeler olsa da (örneğin daha iyi uygulama entegrasyonu ve hız ayarları), temel komutlar büyük ölçüde aynı kalıyor. Programı kullanırken kulaklık takmak sesi daha net duymayı sağlar ve başkalarını rahatsız etmez.
JAWS Nedir ve Neden Kullanılır?
JAWS, ekran üzerindeki her şeyi sesli tarif eden bir yardımcı araçtır. Fare yerine klavye kısayollarıyla çalışır, böylece görme engelli kullanıcılar ekranı “görmeden” yönetebilir. Program, Microsoft Word’den web tarayıcılara, e-posta istemcilerinden dosya yöneticisine kadar pek çok alanda destek verir. Türkiye’de eğitim kurumlarında veya bireysel kullanımlarda sıkça karşılaşılan bir yazılımdır.
Birçok kullanıcı, JAWS’ı ilk kurduğunda başlangıç sihirbazıyla tanışır. Bu sihirbaz, ses seviyesini, konuşma hızını ve temel ayarları kolayca düzenlemenize yardımcı olur. Eğer yeni başlıyorsanız, varsayılan ayarlarla ilerlemek en pratik yoldur. Zamanla kendi ihtiyaçlarınıza göre özelleştirebilirsiniz.
JAWS’ı Başlatma ve Temel Windows Kısayolları
JAWS’ı başlatmak için genellikle masaüstünde kısayol oluşturulur veya Windows arama çubuğuna “JAWS” yazılarak çalıştırılır. Program başladıktan sonra Insert tuşu (çoğu klavyede Num Lock kapalıyken 0 tuşu da Insert işlevi görür) JAWS komutlarının anahtarı haline gelir.
Bazı temel Windows kısayolları JAWS ile birlikte kullanıldığında hayatı kolaylaştırır:
- Windows tuşu: Başlat menüsünü açar.
- Alt + Tab: Açık pencereler arasında geçiş yapar.
- Alt + F4: Aktif programı kapatır.
- Ctrl + Escape: Başlat menüsünü alternatif yoldan açar.
- Windows + M: Tüm pencereleri küçültüp masaüstüne gelir.
- Windows + D: Masaüstü ile uygulama arasında geçiş yapar.
Bu kombinasyonlar, JAWS olmadan da herkesin kullandığı tuşlardır. JAWS açıkken bu tuşlar sesli geri bildirim verir, böylece nerede olduğunuzu anlarsınız.
Temel Okuma ve Gezinti Komutları
JAWS’ın en çok kullanılan özelliği metin okuma yeteneğidir. Ok tuşlarıyla imleci hareket ettirirken JAWS otomatik olarak okur.
- Sağ ok / Sol ok: Bir sonraki veya önceki karaktere gider ve okur.
- Insert + Sağ ok / Sol ok (veya Ctrl + Sağ/Sol ok): Bir sonraki veya önceki kelimeye gider.
- Yukarı ok / Aşağı ok: Bir önceki veya sonraki satıra gider.
- Insert + Yukarı ok: Bulunduğunuz satırı baştan sona okur.
- Insert + Num pad 5 (klavyenin sağ tarafındaki 5): İmlecin altındaki karakteri okur; iki kez basılırsa harfi kodlar (örneğin “a” için “Adana”).
- Insert + Page Up / Page Down: Satır başından veya sonuna kadar okur.
Uzun metinlerde sürekli okuma için Insert + Aşağı ok (Say All) komutu kullanılır. Okumayı durdurmak için Ctrl tuşuna basılır.
Tablolarla çalışırken:
- Alt + Ctrl + Sağ/Sol/Yukarı/Aşağı ok: Hücreler arasında hareket eder.
- Alt + Ctrl + Num pad 5: Bulunduğunuz hücreyi okur.
Bu komutlar Word, Excel veya web sayfalarında benzer şekilde işler.
Metin Seçme, Kopyalama ve Düzenleme Komutları
Düzenleme yaparken metin seçmek önemli hale gelir:
- Shift + Sağ/Sol ok: Karakter karakter seçer.
- Insert + Shift + Sağ/Sol ok (veya Ctrl + Shift + Sağ/Sol): Kelime kelime seçer.
- Ctrl + A: Her şeyi seçer.
- Ctrl + C: Kopyala.
- Ctrl + X: Kes.
- Ctrl + V: Yapıştır.
- Ctrl + Z: Geri al.
Insert + Shift + Aşağı ok: Seçili metni okur. Bu, kopyalanan içeriği doğrulamak için faydalıdır.
JAWS Ayarları ve Ekran Okuma Düzeyleri
JAWS’ın konuşma düzeyini ayarlamak için Insert + S tuşlarına basılır. Döngü şöyle olur: All (hepsi), Highlighted (önemli kısımlar), None (hiçbiri). Genellikle “Highlighted” başlangıç için yeterlidir.
Insert + V ile detaylı ayarlar penceresi açılır. Burada typing echo (yazarken okuma), punctuation (noktalama seviyesi) gibi seçenekler değiştirilebilir. Typing echo’yu “words” yaparak yazarken sadece kelimeleri duymak mümkündür.
Hızlı bilgi almak için:
- Insert + T: Pencere adını söyler.
- Insert + F1: Yardım açar.
- Insert + H: Program için JAWS kısayol listesini gösterir.
İnternet Gezintisi ve Web Komutları
Web’de gezinirken JAWS sanal imleç (virtual cursor) kullanır. Insert + Z ile açılıp kapatılır.
Temel web komutları:
- H / Shift + H: Bir sonraki/önceki başlık.
- K / Shift + K: Bağlantılara gider.
- Insert + F7: Bağlantı listesi.
- Insert + F6: Başlık listesi.
- Tab / Shift + Tab: Form alanları ve bağlantılar arasında.
- Enter: Bağlantıyı veya düğmeyi aktif eder.
Sayfayı baştan sona okumak için Insert + Aşağı ok yeterlidir.
Daha fazla detay için NVDA nasıl kurulur ve kullanılır yazımızda NVDA ile karşılaştırmalı anlatım bulabilirsiniz.
İletişim Kutuları ve Formlar
Form doldururken Insert + F5 form listesini açar. F ile sonraki forma, B ile onay kutusuna gidilir.
Insert + Tab: Bulunduğunuz alanı tekrar okur. Bu, uzun formlarda karışıklığı önler.
Zoom ve Google Meet erişilebilir kullanımı bağlantısındaki rehberde toplantı uygulamalarında benzer komutları görebilirsiniz.
Sık Kullanılan Yardımcı Komutlar
- Insert + F12: Saat ve tarih söyler (F12 iki kez tarih).
- Insert + End / Page Down: Pencerenin üst/alt satırını okur.
- Ctrl + Insert + F1: Teknik detaylar verir.
JAWS’ı kapatmak için Insert + F4 kullanılır.
Günlük Kullanımda Pratik İpuçları
Küçük evlerde veya öğrenci odalarında JAWS’ı sessiz kullanmak için kulaklık şarttır. Konuşma hızını yavaş tutarak başlamak, komutlara alışmayı hızlandırır. Her gün 15-20 dakika pratik yapmak fark yaratır.
Eğer ekran okuyucu seçeneklerini merak ediyorsanız, en iyi ekran okuyucu programlar rehberi yazımıza göz atabilirsiniz.
Başka bir faydalı kaynak için Windows erişilebilirlik özellikleri nasıl kullanılır bağlantısına bakabilirsiniz; Windows’un kendi erişilebilirlik araçlarıyla JAWS’ı nasıl desteklediğini anlatır.